×
logo
logo

Prawo do oddychania czystym powietrzem? Jeszcze nie teraz

Stan zanieczyszczenia powietrza w Polsce w końcu stał się przedmiotem debaty publicznej. Każdego roku w naszym kraju umiera przedwcześnie 45 tys. osób z powodu zanieczyszczenia powietrza. Sześć z dziesięciu najbardziej zanieczyszczonych miast w Unii Europejskiej znajduje się w Polsce. Wydawałoby się, że wobec tak istotnego problemu społecznego system prawny gwarantuje nam wszystkim skuteczne środki ochrony. Jesteśmy przecież w Unii Europejskiej.

Nic bardziej mylnego. W zetknięciu z zanieczyszczeniem powietrza pozostajemy niemal bezbronni. Przekonał się o tym mieszkaniec Rybnika, który nieskutecznie pozwał skarb państwa, żądając podjęcia przez państwo efektywnej walki ze smogiem. Codziennie przekonują się o tym mieszkańcy polskich miast, którzy wdychają trucizny i nie mogą nic z tym zrobić.

Jeśli porówna się sytuację prawną "beneficjentów środowiska" (czyli nas wszystkich, bo wszyscy musimy oddychać) z sytuacją innych kategorii obywateli, tj. przedsiębiorców, właścicieli, pracowników czy konsumentów, to uwidacznia się przepaść w dzielących nas uprawnieniach. Przedsiębiorca, którego wolność gospodarcza jest naruszona przez państwo, może pójść do sądu, a w ostateczności złożyć skargę do Trybunału Konstytucyjnego. Bardzo wiele takich skarg było skutecznych, co owocowało odpowiednimi zmianami w prawie. Właścicielowi przysługują uprawnienia ochrony własności skuteczne przeciw wszystkim innym, pracownicy mogą dochodzić swoich praw przed sądami pracy, konsumentom zaś przysługuje cały katalog praw podmiotowych. Mogą oni domagać się realizacji swoich uprawnień indywidualnie, zbiorowo - poprzez ochronę tzw. zbiorowych interesów konsumentów i korzystać z pomocy wyspecjalizowanych organów miejskich lub powiatowych rzeczników konsumentów. Jako beneficjentom środowiska nie przysługują nam żadne z tego typu indywidualnych uprawnień lub środków ochrony.

Jeśli normy dotyczące jakości powietrza są przekraczane, możemy co najwyżej apelować do władz. Konstytucja RP nie przyznała obywatelom prawa do życia w czystym środowisku. Oczywiście konstytucja stanowi, że Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawna ochronę życia (art. 38) oraz że każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego i rodzinnego (art. 47). Jednak z tych uprawnień nikomu nie udało się dotychczas wywieść w Polsce prawa do oddychania czystym powietrzem. Próżno też będziemy szukać prawa do czystego powietrza w ustawie z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska lub innych ustawach zwykłych. Ponieważ niezwykle trudno wykazać tzw. adekwatny związek przyczynowy między szkodą na zdrowiu a działaniem (lub zaniechaniem) podmiotu, który dopuszcza się zanieczyszczenia powietrza lub odpowiada prawnie za jego stan, trudno także obecnie liczyć na korzystne wyroki sądów cywilnych.

Także prawo europejskie nie przychodzi Kowalskiemu z bezpośrednią pomocą. Unia nakłada wprawdzie obowiązki na państwa członkowskie (np. dotyczące osiągnięcia określonych standardów jakości powietrza) i kontroluje ich realizację. Dla przykładu, pod koniec lutego Komisja Europejska wydała tzw. uzasadnioną opinię (wezwanie przedsądowe) skierowaną do władz Polski w związku z przekraczaniem norm pyłu PM10 na obszarze naszego kraju. Jednak, nakładając zobowiązania na państwa członkowskie, Unia w zasadzie nie przyznaje uprawnień obywatelom w tej kwestii.

Zwiastunem zmian w zakresie prawa jednostki do czystego powietrza był wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE w sprawie Dietera Janecka przeciwko Wolnemu Krajowi Związkowemu Bawaria. W 2008 roku Trybunał orzekł, że jednostki, które są bezpośrednio dotknięte niebezpiecznym przekroczeniem progów alarmowych lub dopuszczalnych wartości stężenia szkodliwych substancji zanieczyszczających powietrze, mogą domagać się - również na drodze sądowej - od organów krajowych sporządzenia planów działań zmierzających do spełnienia limitów nałożonych przez prawo UE. Równocześnie Trybunał uznał, że państwo zobowiązane jest do stopniowego osiągania poziomów dopuszczalnych, z uwzględnieniem okoliczności faktycznych i ogółu wchodzących w grę interesów.

O krok dalej Trybunał poszedł, ogłaszając wyrok w sprawie ClientEarth przeciwko Wielkiej Brytanii, w którym stwierdził, że państwa członkowskie powinny przyjąć wszelkie środki niezbędne, aby poziom dopuszczalnych wartości nie został przekroczony oraz aby okres, w którym dopuszczalne wartości nie są dotrzymane, był możliwie jak najkrótszy. Chociaż obydwa te wyroki potwierdzają obowiązek sporządzania przez państwa planów ochrony powietrza, to w zakresie egzekwowania przestrzegania standardów jakości powietrza wciąż brakuje przełomu.

W praktyce jedyne prawo, jakim dysponuje obywatel, to prawo do informacji o zanieczyszczeniach. Z jednej strony to bardzo mało, z drugiej wiedza o złym stanie środowiska jest podstawą w walce o zmiany na lepsze. Jak skuteczne może być to prawo świadczy lęk władzy przed korzystaniem z niego. Media donosiły ostatnio, iż radni jednej z gmin żądają usunięcia stacji monitorującej zanieczyszczenia, bo wskazuje ona najgorsze wyniki w skali kraju. Nieznani sprawcy zaś odcięli w niej zasilanie elektryczne. Inna gmina zażądała od naszej organizacji milionowego odszkodowania za publikację raportu zawierającego publiczne dane o stanie jakości powietrza w strefie, w której się znajduje. Cel takiego działania jest oczywisty - żądanie absurdalnie wysokiego odszkodowania ma zamknąć usta wszystkim tym, którzy dotykają w przestrzeni publicznej niewygodnego dla gmin problemu jakości powietrza. Europejski Trybunał Praw Człowieka jednoznacznie negatywnie ocenia takie działania, uznając je za nakierowane na wywołanie tzw. efektu zamrożenia debaty publicznej i naruszenie zasady wolności słowa.

Bez prawa do informacji o środowisku niemożliwe byłyby żadne pozytywne zmiany, np. krakowski zakaz palenia węglem czy przeznaczanie przez państwo środków publicznych na wymianę starych palenisk węglowych na proekologiczne. Bez dostępu do informacji o środowisku nie byłoby inicjatywy legislacyjnej posła Arkita, aby gminy i województwa mogły skutecznie walczyć z zanieczyszczeniem przez określanie rodzajów paliw dopuszczalnych do celów ogrzewania domów, ani licznych kampanii społecznych prowadzonych na poziomie krajowym i lokalnym. Na możliwość sądowego dochodzenia prawa do czystego powietrza przyjdzie nam jeszcze poczekać, nie pozwólmy więc odebrać sobie tego, co mamy - gwarantowanego konstytucją prawa obywateli do informacji o stanie środowiska.

* Małgorzata Smolak kieruje projektem "Polska Energia" Fundacji ClientEarth Poland. Marcin Stoczkiewicz jest doktorem nauk prawnych i członkiem zarządu Fundacji ClientEarth Poland.

ClientEarth jest międzynarodową organizacją prawników zajmujących się kwestiami ochrony środowiska.
 

informacje

KOALICYJNY KOMITET WYBORCZY PLATFORMA.NOWOCZESNA KOALICJA OBYWATELSKA
Dolnośląski Alarm Smogowy rozpoczyna kampanię pomiarów pyłomierzem na Dolnym Śląsku i zaprasza Rady Osiedli do stworzenia stałych punktów pomiarowych na (...)
Polski Alarm Smogowy zaniepokojony niską skutecznością programu Czyste Powietrze skierował do prezesa NFOŚiGW Piotra Woźnego list z apelem o jego (...)
Od 1 lipca 2018 roku, zgodnie z uchwałami antysmogowymi dla Dolnego Śląska, zabronione jest spalanie m.in. węgla brunatnego oraz paliw (...)
Napisał dla nas- Dolnoślaskiego Alarmu Smogowego tekst pan Witold Gorączko, geograf i klimatolog. Traktuje o mało znanym i jak sądzę rozpoznanym (...)
Do celów grzewczych wykorzystywane są m.in plastiki, opakowania z tworzyw, stare meble, ramy okienne, olej przepracowany. Problem spalania odpadów jest (...)
Stanowisko Dolnośląskiego Alarmu Smogowego na Dzień Czystego Powiertrza
Polski Alarm Smogowy poprosił serwis ogłoszeniowy OLX o natychmiastowe usunięcia ogłoszeń o sprzedaży mebli do spalenia. Zdaniem działaczy mogły one (...)
Controlling our own emissions is a good idea, but plenty of the pollution problems most nations face come from abroad. (...)
więcej
2016-09-27
Kraków walczy o czyste powietrze
2016-09-20
Pył nadal nad Kaliszem. Pomóc może zmiana pogody
2016-09-13
Śląskie: ponad 1,5 tys. wniosków na rzecz ograniczenia niskiej emisji (...)
2016-08-05
Razem dla czystego powietrza na Dolnym Śląsku
2016-07-23
[Program ochrony powietrza] (...)
2016-07-23
Zdzisław Kuczma nie odpuszcza. Sypią się kolejne doniesienia do prokuratury
2016-07-23
W Polsce nie ma czym oddychać
2016-06-27
Dofinansowanie do ograniczenia niskiej emisji w woj. śląskim
2016-06-12
Proszą papieża o pomoc w rozwiązaniu problemu smogu w Krakowie
2016-06-02
Dolny Śląsk nie chce się dusić!
2016-05-30
Lokalne Partnerstwa Niskoemisyjne – katalizator zmian na lepsze!
2016-05-23
We wtorek składamy podpisy pod apelem o uchwałę antysmogową.
2016-05-23
Wrocławianie coraz gorzej oceniają jakość powietrza i prezentują większą motywację (...)
2016-05-17
Zadośćuczynienie za zanieczyszczone powietrza
2016-05-17
Katowice. Obywatelski projekt uchwały ws. poprawy jakości powietrza
2016-04-27
Zakaz wyjścia z przedszkoli, gdy jest smog
2016-03-28
Gorzów Wlkp. 13 mln zł na realizację programu "Kawka" w (...)
2016-03-24
Rabka-Zdrój: Burzliwa dyskusja o zanieczyszczeniu powietrza w gminie
2016-03-22
ODPOWIEDZIALNE WŁADZE ŹLE INFORMUJĄ MIESZKAŃCÓW O SMOGU
2016-03-18
POLSKA CZERWONĄ WYSPĄ NA MAPIE EUROPY
2016-02-05
Raport PAS: Wpływ zanieczyszczenia powietrza pyłem zawieszonym na umieralność: analiza (...)
2016-02-04
Wkrótce uchwała antysmogowa na Dolnym Śląsku?
2016-02-02
Będzie zakaz palenia węglem i drewnem na Dolnym Śląsku?
2016-01-29
Wrocławscy radni chcą walczyć ze smogiem.
2016-01-29
Rafał Dutkiewicz pisze do marszałka w sprawie walki ze smogiem. (...)
2016-01-26
Miniprzewodnik po wielkim smogu we Wrocławiu
2016-01-16
Zakaz spalania węgla w Krakowie
2016-01-13
Kilka uwag nt. błękitnego węgla. Warto o tym dłużej podyskutować.
2016-01-11
Smog to nie tylko Kraków, w Zakopanem źle od paru (...)
2016-01-08
Raport GIOŚ przedstawiający zanieczyszczenie powietrza
2015-12-18
Opolska firma walczy o czystsze powietrze
2015-12-11
Komisja pozywa POLSKĘ do Trybunału Sprawiedliwości UE w związku ze (...)
2015-12-11
Uchwała antysmogowa dla Krakowa
2015-12-04
Czyste powietrze na Święta
2015-11-25
Opłatą smogową w turystę?
2015-11-20
Relacja: Konferencja KOSZTY SMOGU
2015-11-19
Śląskie: Wspólnym głosem za czystym powietrzem
2015-11-13
Czy Polacy mają żelazne płuca?
2015-11-07
Alarm! Smog we Wrocławiu. Prezydent prosi o pomoc straż
2015-11-04
Lepiej plakatem w smog, niż milczeć o ludziach do (...)
2015-11-02
W Dzień Zaduszny o duszącym problemie
2015-10-30
Solidarność apeluje: nie zniszczyć rynku węgla opałowego
2015-10-30
Wyniki konkursu na plakat Plakatem w Smog
2015-10-15
Sowa: więcej światła, mniejsze rachunki za prąd w Krakowie
2015-10-11
Walka z niską emisją na Śląsku
2015-10-07
Prezydent podpisał ustawę antysmogową – jest nadzieja na czyste powietrze!
2015-10-05
Wyjście smoga w Rybniku
2015-09-26
Wrocław: Konferencja EKOWYZWANIA
2015-09-12
Obywatele apelują do prezydenta o podpisanie ustawy antysmogowej
2015-09-03
Konkurs na plakat
2015-08-18
Wrocław: Kolejna KAWKA
2015-08-04
Francja: Raport Senatu - Zanieczyszczenie powietrza kosztuje Francję 100 miliardów (...)
2015-07-12
Wrocław konsultuje Plan Gospodarki Niskoemisyjnej
2015-05-25
Apel do Ministra Zdrowia w sprawie poparcia rezolucji WHO (...)
2015-05-12
Sąd Najwyższy Wielkiej Brytanii nakazał rządowi podjąć natychmiastowe działania służące (...)
2015-05-11
Inauguracja *Pracowni miast*
2015-05-11
WHO: roczne koszty zanieczyszczenia powietrza w Polsce to 101,8 mld (...)
2015-05-04
Wrocław ósmym najbardziej zanieczyszczonym miastem Europy. Zazieleńmy go! [ROZMOWA]
2015-04-27
Nie dajmy się zadymić
2015-04-23
Coraz więcej samorządów decyduje się na ekologiczne pojazdy w transporcie (...)
2015-04-20
Prawo do oddychania czystym powietrzem? Jeszcze nie teraz
2015-04-20
Eksperci: Krajowy Program Ochrony Powietrza nie oczyści atmosfery
2015-04-08
Czy polskie kominy muszą truć?
2015-04-02
Jak świat walczy ze smogiem
2015-03-26
Czy mamy czyste powietrze na zielonym Biskupinie? Wyniki niezależnych pomiarów (...)
2015-03-20
Cieplice - Zdrój czy Cieplice -Truj?
2015-03-05
Polska się dusi. Za takie powietrze grozi nam 4 mld (...)
2015-02-11
Lokalne inicjatywy jednoczą się w walce o czyste powietrze i (...)
2015-02-09
Jak pomóc samorządom w walce z tzw. niską emisją?
2015-02-09
Minister Gospodarki ignoruje konieczność poprawy jakości powietrza w Polsce (...)
2015-01-29
Strzeżcie się truciciele! Namierzymy was wszędzie!
2015-01-23
Żyjesz we Wrocławiu? To życie będzie aż o 28 (...)
2014-10-25
Weź głeboki Oddech
Na tropie smogu: pyłomierz Dolnośląskiego Alarmu Smogowego rusza (...)
Dolnośląski Alarm Smogowy rozpoczyna kampanię pomiarów pyłomierzem na Dolnym Śląsku i zaprasza Rady Osiedli do stworzenia stałych (...)
Pismo Piotra Woźnego do Prezesa PGE R. Ostrowskiego
Alarm smogowy i klimatyczny dla Dolnego Śląska
DAS pyta się o wrocławski ZZK o przygotowanie (...)
Antysmogowe tezy dla Wrocławia
Zbiór często zadawanych pytań i odpowiedzi dotyczących prawnych (...)
Jacek Sutryk

Kim jesteśmy?


Organizacja powstała z inicjatywy obywateli przy wsparciu wrocławskich organizacji społecznych. W EKOCENTRUM we Wrocławiu 9 czerwca 2014 r. odbyło się spotkanie zawiązujące Inicjatywę na rzecz czystego powietrza na Dolnym Śląsku. Wzięli w nim udział zaniepokojeni stanem powietrza mieszkańcy, przedstawiciele organizacji pozarządowych, nauki, biznesu oraz eksperci energetyczni.
Kilka miesięcy później, 7 października 2014 r., podczas spotkania Inicjatywy przyjęto nazwę: Dolnośląski Alarm Smogowy. Inicjatywa na rzecz czystego powietrza. Postanowiono również, że, inicjatywa zarejestruje się jako stowarzyszenie oraz będzie zabiegać o środki na wsparcie kampanii informacyjnej na rzecz czystego powietrza na Dolnym Śląsku.

poczta@dolnoslaskialarmsmogowy.pl